Małpa w wspaniałej szacie

Przez tysiąclecia opowiadaliśmy sobie o sobie jako o „nagiej małpie": kruchym zwierzęciu, nagle wrzuconym w świat bez pazurów i pancerza, otoczonym niezrozumiałymi siłami natury i lepiej wyposażonymi drapieżnikami, rozsławionym przez Desmonda Morrisa, etologa i antropologa, dzięki jego słynnej książce z 1967 roku zatytułowanej właśnie „The Naked Ape" (Naga małpa). Przerażone stworzenie, które nauczyło się przetrwać, wymyślając historie, symbole, bogów, rytuały. Małpa, która otoczyła się mitami, aby chronić swoją wrażliwość.
Ten obraz, rozsławiony w XX wieku i stały się niemal antropologicznym znakiem rozpoznawczym, nadal wywiera pewien urok. Ma w sobie coś ironicznego, prowokacyjnego, a nawet wyzwalającego: przypomina nam, że pomimo naszych ambicji nadal jesteśmy zwierzętami. Jednak właśnie ta idea może przesłaniać najbardziej zaskakujący aspekt historii ludzkości: fakt, że z ewolucyjnego punktu widzenia nasza nagość nie jest tylko biologiczna. Jest to nagość egzystencjalna.
Nasza prawdziwa ekspozycja nie dotyczy zimna czy drapieżników: dotyczy tajemnicy. Dlatego dzisiaj kwestionowanie postaci „nagiej małpy" nie oznacza zaprzeczania naszemu pochodzeniu od zwierzę go ani odrzucania pokory, która wynika z uznania tego faktu. Oznacza raczej stwierdzenie, że ta definicja już nie wystarcza. Nie opisuje ona całej tęczy człowieczeństwa. Opisuje ciało, ale nie umysł; opisuje przetrwanie, ale nie świadomość; fotografuje ewolucję, ale nie pojawienie się świadomości.
Książka ta powstała z prostej, ale radykalnej intuicji: człowiek nie jest tylko myślącym naczelnym; jest punktem świadomości, który odbija się we wszechświecie.
Od nocy w jaskiniach po systemy filozoficzne, od religii po neurobiologię, od Arystotelesa po fizykę kwantową, ludzkość próbowała zrozumieć, co się dzieje, gdy istota żywa staje się świadoma swojego istnienia. To właśnie w tym wydarzeniu - narodzinach świadomości - pojawia się granica między przetrwaniem a znaczeniem, między prostą reaktywnością a możliwością kwestionowania świata.
Pierwsze odpowiedzi na tę zagadkę miały charakter religijny. Wprowadziły one pojęcie duszy: część wieczności powierzonej człowiekowi, wraz z kodeksem moralnym i obietnicą sądu. Jeśli ewolucja opowiada nam o ciele, religia opowiada o wnętrzu poprzez metaforę duszy. Wielkie narzędzie kulturowe, potężne, uspokajające, normatywne. Ale kiedy w czasach nowożytnych rozum postanawia odciąć więzi z tym, co niewidzialne, i patrzeć tylko na to, co można zmierzyć, małpa traci również tę symboliczną rolę. Powraca naga, w nowej nagości: nie tylko fizycznej, ale i metafizycznej. Istota myśląca, pozbawiona transcendentnej siedziby. Naga małpa przed nieskończonością.
I tu zaczyna się prawdziwy problem: czy możemy wyjaśnić wszystko, ignorując świadomość, tę zdolność obcą dynamicznym mechan om wszechświata? Czy możemy ją sprowadzić do epifenomenu, przypadku, wypadku? Współczesna nauka mówi nam, że nie. Świadomość jest zagadką, która się opiera, wymyka, zadaje pytania. Jest w pewnym sensie ostatnią częścią człowieka, która nadal pozostaje owiana tajemnicą - właśnie dlatego, że nie można jej wyeliminować z analizy naukowej: jest podstawą, z której obserwujemy.
W tej książce badamy hipotezę: świadomość nie jest wyłączną właściwością człowieka ani biologii. Jest to stan uniwersalny, który przejawia się w różnych stopniach, intensywności i formach. Człowiek, obdarzony samoświadomością, jest świadomą iskrą tego uniwersalnego pola, fragmentem, który myśli o całości, podczas gdy całość odbija się w nim. W tym sensie nie jesteśmy uprzywilejowani pod względem mocy, ale pod względem uczestnictwa. Pod względem zdolności „wiedzieć, że wiemy".
Każdy rozdział tej książki śledzi drogę ludzkości od jej pier